In Brabant zeggen we het graag zoals het is – liefst in onze eigen taal. Maar steeds minder mensen kennen de oude spreekwoorden en gezegdes. Zonde, want daarin zit een schat aan humor en wijsheid verstopt. In deze column haal ik om de twee weken spreekwoorden uit de vergetelheid. Mét uitleg, een beetje achtergrond… en altijd met een glimlach. Want in Brabant lachen we graag – ook om onszelf.

Spreekwoorden met het woord dag; van maandag, en 'een goede dag gewenst'

Een goedendag was ook een stok met een uitstekende pin en een ijzeren ring, waarmee gestoken en geslagen kon worden. Dit eenvoudige en goedkope maar geduchte wapen was vooral in de 13e en 14e eeuw in zwang. Niet bekend is of de eigenaar, als hij het wapen gebruikte, goedendag riep.

‘t is alle daag geen kermis en zondags bruiloft.

Het is alle dagen geen kermis en zondags bruiloft. Het is een spreekwoord dat benadrukt dat tegenslag en dagelijkse sleur bij het leven horen en dat we niet constant kunnen feesten.

Een Tilburgs proatje duurt maar drie doagen.

Roddelpraat duurt niet lang.

Dat is misschien wel zo, maar er wordt wel graag en veel geroddeld.

En roddelen is van alle tijden: het blad 'Story’ wordt volop gelezen.

Daags nao de mert komen, net as Jan mee z’n eksters.

Een dag na de markt komen, net als Jan met zijn eksters.

Te laat komen

Wie te laat komt, kan zich in Noord-Brabant beroepen op het 'Brabants kwartiertje'. Een beetje te laat is niet erg. Het Brabants kwartiertje heeft ook een andere betekenis: eerst een kwartiertje buurten voordat je ter zake komt.

Ene dag lachen en ‘n jaor schreeuwe.

Een dag lachen en een jaar huilen, één daad van onbedachtzaamheid kan betekenen dat men er jaren last van heeft.

In onze huidige samenleving is er een goede sociale wetgeving. Als mensen nu fouten maken, zijn er tegenwoordig altijd nieuwe kansen en mogelijkheden.

't is vort dagen tellen en de touwen los.

Ontboezeming van iemand, die het niet lang meer zal maken.

In de middeleeuwen was de gemiddelde leeftijd rond de 30 jaar. Dat laatste getal betekent trouwens allerminst dat de meeste mensen toen rond hun dertigste stierven. De kindersterfte was in die tijd enorm hoog. Maar als je eenmaal de twintig haalde, kon je verwachten ongeveer tot je 64ste te leven.

Rond 1900 was de gemiddelde levensverwachting rond de 44 jaar.

De levensverwachting in Nederland in 2024: 80,7 jaar voor mannen en 83,5 jaar voor vrouwen.

Vrouwen worden gemiddeld ouder dan mannen door een combinatie van biologische factoren, hormonen en een gezondere leefstijl. Biologisch gezien hebben vrouwen twee X-chromosomen (XX), wat genetische defecten compenseert, terwijl mannen (XY) kwetsbaarder zijn. Daarnaast leven mannen vaak risicovoller, roken/drinken ze meer en hebben ze soms gevaarlijkere beroepen.

Op dit moment is de levensverwachting van een pasgeborene in Nederland: 84 jaar. Nederland behoort daarmee tot de best scorende landen van de wereld. Een enorm verschil met veel landen in Afrika waar de gemiddelde levensverwachting rond de zestig jaar ligt.

As ‘t in zes dagen nie kan, dan is het de zeuvende ook mis.

Als het in zes dagen niet kan, dan is het de zevende dag ook mis.

Een verzuchting als succes uitblijft.

Als je na zes pogingen geen succes hebt, geloof je er de zevende keer niet meer in, terwijl het dan misschien wel was gelukt: een zichzelf waarmakende voorspelling.

Het nieuws meldt dat er een tekort aan wc-papier komt. Mensen geloven dit, gaan hamsteren, waardoor de schappen inderdaad leeg zijn. Ook zo’n voorspelling, die zichzelf waar maakt.

As de daage gaon lengen, gaon ze strenge.

Als de dagen langer worden (lang licht) komt de vorst.

Nu weten we veel meer over het weer dan vroeger. We weten onder andere dat na 21 december de koudste maanden: januari en februari komen. Het KNMI werd weliswaar in 1854 opgericht, maar pas veel later konden we via radio en tv hiervan gebruik maken. Vroeger werd het weer voorspeld door observatie van de natuur, dieren en wolken, vaak samengevat in volkswijsheden en spreuken zoals 'Avondrood, regen in de sloot'.

Deze spreuken hielpen boeren en vissers bij het zaaien, oogsten en varen, als een vroege vorm van meteorologie gebaseerd op ervaring en rijmen.

Elke hond kregt z’ne dag wel ‘ns.

Elke hond krijgt zijn dag wel eens.

Elke ongehuwde man krijgt wel eens de kans om te huwen, ook als er weinig vrouwen in de buurt zijn. Een van de mogelijkheden was vroeger: de contactadvertentie in het plaatselijke dagblad.

Een van de vroegste voorbeelden hiervan dateert uit 1727. De Engelse Helen Morrister plaatste toen in het Manchester Weekly Journal een advertentie, waarin ze aangaf op zoek te zijn naar een partner. Dit had echter niet het gewenste resultaat: de burgemeester van Manchester liet haar een maand in een krankzinnigengesticht opsluiten. Kennelijk was op deze manier de liefde najagen toen nog niet algemeen geaccepteerd... in elk geval niet voor vrouwen.

Dus als u een keer te laat komt dan zegt u 'Ik kom daags nao de mert, net as Jan mee z’n eksters'.

Ik weet zeker dat ze u raar aankijken. Maar u kunt het altijd toelichten. En daarna vergeten ze misschien dat u te laat gekomen bent!

Tot over twee weken.

Fer van Vuuren