Spreekwoorden over de erpel of de aardappel. Soms ook pieper genoemd.
Als er één symbool is voor de armoede in de 19e eeuw in Brabant is dat wel de aardappel.
Het schilderij 'De Aardappeleters' van Vincent van Gogh is mede daardoor beroemd geworden. Niet alleen omdat het een prachtig schilderij is, maar ook vanwege de keuze van het onderwerp: arme boeren, die aardappels eten. In die tijd een gewaagde keuze om dat te schilderen.
De aardappel is vanuit Zuid-Amerika naar Europa gebracht door Spaanse ontdekkingsreizigers. Waarschijnlijk nam Diego de Amalya de eerste plant in 1536 mee uit Peru of Chili, waar deze aardappel bekendstond als chunu. De Inca's verbouwden de plant toen al honderden jaren.
Het hoofdbestanddeel van ons AVG-tje (aardappelen, vlees en groente). In heel de wereld worden ze gezien als een groente. In Nederland dus niet: Wij eten namelijk aardappelen met groente!
De gekookte aardappel komt het meeste voor. Maar er zijn veel andere bereidingswijzen.
‘n kleinen errepel motte nie schelle.
Een kleine aardappel moet je niet schillen.
Aan mensen, die weinig geld hebben, moet je niet veel geld vragen.
Hier zie je hoe de Brabanders dachten over armoede!
De kleine erpels komen uit.
Een vriendelijke manier om iemand attent te maken op een gat in zijn sokken.
In huis/de boerderij deed men vroeger vaak zijn vieze schoenen/klompen uit. Men liep nogal eens in huis op zijn sokken rond. Als sokken versleten waren: een gat bij de tenen meestal, werd het gat met naald en draad weer gestopt/dichtgemaakt. En sokken werden natuurlijk niet gekocht maar zelf gebreid.
Die haolt de nei èrpel nie.
Die haalt de nieuwe aardappelen niet.
Gezegd van iemand die gauw zal gaan sterven.
In Zevenbergen: Die eet geen nieuwe èrrepels meer.
‘nen mens is geen erpel, ook al rolt ie al ‘ns aorig.
Een mens is geen aardappel, ook al rolt hij wel eens vreemd.
Een mens wil ook wel eens een verzetje.
Z’n èrpel af gaon giete.
Zijn aardappels af gaan gieten.
Gaan plassen. Natuurlijk alleen gebruikt voor de mannelijke plassers.
Groot bal op klein erpel.
Groot bal op kleine aardappelen.
Boven zijn stand leven.
Meer geld uitgeven dan men zich kan veroorloven.
Dat doet men vaak om ergens bij te horen.
Een bal is een formele gelegenheid om te dansen. Met formeel wordt bedoeld: mensen werden uitgenodigd, droegen hun beste kleren ('avondkleding') en het bal werd gehouden in een schitterende balzaal. Vroeger danste iedereen, maar alleen de rijken gingen naar bals.
Zo lang erpels zette as ge mist het.
Zo lang aardappels poten als je mest hebt.
Met iets zo lang mogelijk doorgaan.
‘nen boer is geen pieper.
Een boer is geen aardappel.
Reactie op de stuursheid van een boer in zijn contact met anderen.
Stuurs, onvriendelijk, knorrig, nors, of humeurig, en beschrijft iemand met een strenge, boze of gesloten gezichtsuitdrukking, vaak gepaard gaand met een stugge houding.
Maar… mensen, die stuurs overkomen zijn het niet! Vaak is stuursheid een vorm van onzekerheid.
Alles komt van boven, behalve de erpel, die komme uit de grond.
Een typische Brabants gezegde, humor met zelfspot. De katholieke achtergrond en boerenleven.
'Alles komt van boven' verwijst vaak naar 'Al het goede komt van boven', een bijbelse uitspraak over Gods zegen. Denk aan een Brabantse boer anno 1900, die dit lachend met een knipoog tegen mijnheer Pastoor zegt.
Bewoners uit Letland (274 gram per dag) consumeren de meeste aardappels, gevolgd door Polen (248 gram), Litouwen (234 gram) en Estland (188 gram). Dus de echte aardappeleters komen niet meer uit Nederland en armoede en aardappelen is nog steeds een veel voorkomende combinatie.
In Nederland eten we gemiddeld zo'n 80 tot 81 kilo aardappelen per persoon per jaar, inclusief aardappelproducten zoals friet en chips. Zonder die toevoegingen is het ongeveer 53 kilo 'normale' aardappelen. De gemiddelde dagelijkse consumptie is ongeveer 64 gram (ongeveer 3 dagen per week), waarbij mannen meer eten dan vrouwen, en ouderen meer dan jongeren.
Dus de volgende keer als je te laat thuis bent, omdat je nog even een biertje hebt gedronken, dan zegt je: ‘nen mens is geen erpel, ook al rolt ie al ‘ns aorig.
Zeker te weten, ze vergeten waarom je te laat bent gekomen.
Tot over 14 dagen.
Fer van Vuuren